Uống Thảo Dược Nhiều Có Làm Suy Giảm Chức Năng Thận Không?

Ở Việt Nam, không khó gặp trường hợp một người có bệnh mạn tính rồi nghe người quen mách một loại lá hoặc bài thuốc dân gian. Thấy “tự nhiên” và dễ kiếm, nhiều người nấu uống mỗi ngày, thậm chí uống thay nước mà không biết lượng bao nhiêu là phù hợp.

Khi cơ thể xuất hiện thêm một vấn đề khác, người dùng lại tìm một loại thảo dược khác để “hỗ trợ gan”, “bổ thận”, “giảm đường”, “giảm mỡ máu”... Cứ như vậy, một người có thể lần lượt hoặc đồng thời sử dụng nhiều loại thảo dược trong thời gian dài mà không biết thành phần nào đang có lợi, thành phần nào không cần thiết và thứ nào có thể tương tác với thuốc đang điều trị.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở chuyện thảo dược tốt hay xấu nói chung. Điều quan trọng hơn là đang dùng loại gì, dùng bao nhiêu, trong bao lâu, cơ thể có bệnh nền gì và có đang sử dụng thuốc hay sản phẩm khác hay không.

Uống thảo dược nhiều có làm suy giảm chức năng thận không?

Có thể, nhưng không phải cứ uống thảo dược thường xuyên là chức năng thận sẽ suy giảm. Nguy cơ phụ thuộc vào từng loại thảo dược, liều lượng, thời gian sử dụng, chất lượng nguyên liệu, những thuốc dùng cùng và chức năng thận của người sử dụng.

Thảo dược chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học chứ không đơn thuần là “nước cây cỏ”. Một số loại có thể dùng tương đối an toàn ở lượng phù hợp, trong khi một số thành phần khác có khả năng gây độc cho thận hoặc không phù hợp với người đã mắc bệnh thận.

Do đó, cũng không nên hiểu rằng thận bị ảnh hưởng đơn giản vì phải “lọc quá nhiều thảo dược”. Tổn thương thận có thể liên quan trực tiếp đến một chất có độc tính, liều sử dụng, tương tác với thuốc, tạp chất trong sản phẩm hoặc tình trạng sức khỏe sẵn có của người dùng.

Vì sao một số thảo dược có thể gây hại cho thận?

Thận có thể bị ảnh hưởng bởi chính hoạt chất của một số thảo dược, liều dùng quá cao, tương tác thuốc hoặc những chất không mong muốn có trong nguyên liệu và sản phẩm thành phẩm. Vì vậy, hai người cùng uống một loại thảo dược chưa chắc có mức độ rủi ro giống nhau.

Một số thành phần thảo dược có thể gây độc cho thận

“Có nguồn gốc tự nhiên” không đồng nghĩa với “không có độc tính”. Thực vật tạo ra rất nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học và cơ thể con người vẫn phải hấp thu, chuyển hóa và đào thải những chất này.

Một ví dụ đã được biết đến là aristolochic acid có trong một số cây thuộc chi Aristolochia. Chất này có khả năng gây tổn thương thận nghiêm trọng. Điều đó cho thấy không thể đánh giá độ an toàn của một thảo dược chỉ dựa vào việc nó là cây thuốc tự nhiên.

Dùng nhiều hoặc kéo dài có thể khác hoàn toàn với sử dụng thông thường

Một loại lá được sử dụng trong thực phẩm hoặc pha uống với lượng vừa phải không đồng nghĩa có thể nấu thật đặc rồi uống nhiều lần mỗi ngày trong nhiều tháng. Khi lượng nguyên liệu tăng lên, lượng các hợp chất mà cơ thể tiếp nhận cũng thay đổi.

Đây là lý do không nên tự suy luận rằng nếu một chén nước thảo dược có lợi thì uống một bình lớn sẽ tốt hơn. Với nhiều thảo dược, chúng ta thậm chí chưa có đủ dữ liệu để xác định mức độ an toàn khi sử dụng liều cao và kéo dài.

Thảo dược có thể tương tác với thuốc đang điều trị

Người lớn tuổi và người mắc bệnh mạn tính thường là nhóm sử dụng thảo dược nhiều, đồng thời cũng là nhóm dễ phải dùng thuốc hằng ngày. Khi đó, vấn đề không chỉ còn là một loại cây có hại thận hay không mà còn phải xem nó có ảnh hưởng đến thuốc đang sử dụng hay không.

Một số thảo dược có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc. Vì vậy, người đang điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch hoặc nhiều bệnh cùng lúc càng không nên xem nước thảo dược như một thức uống hoàn toàn tách biệt với thuốc.

Nguyên liệu và sản phẩm không rõ nguồn gốc có thêm rủi ro

Ngay cả khi bản thân loại cây không được xem là có độc tính đáng kể với thận, chất lượng nguyên liệu vẫn là một vấn đề khác. Thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể gặp rủi ro từ kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật, nhầm nguyên liệu hoặc những thành phần không được công bố.

Vì vậy, câu hỏi “cây này có tốt không?” chưa đủ để đánh giá an toàn. Còn phải biết đúng loại cây hay không, được trồng và chế biến như thế nào, sản phẩm có những thành phần gì và nguồn gốc có rõ ràng hay không.

Những cách uống thảo dược nào làm nguy cơ đối với thận tăng lên?

Nguy cơ tăng lên khi người dùng tự tăng lượng, uống quá đặc, sử dụng kéo dài, phối nhiều loại hoặc dùng thảo dược cùng thuốc điều trị mà không kiểm tra xem chúng có phù hợp với nhau hay không.

Nấu càng đặc vì nghĩ tác dụng sẽ càng mạnh

Đây là suy nghĩ khá dễ gặp khi sử dụng cây thuốc tại nhà. Nếu một nắm lá được cho là có tác dụng, người dùng có thể tăng lên hai hoặc ba nắm với mong muốn hiệu quả nhanh hơn.

Nhưng tăng lượng nguyên liệu cũng làm thay đổi lượng hoạt chất được đưa vào cơ thể. Với những loại chưa có liều sử dụng được nghiên cứu rõ ràng, cách làm này khiến mức độ an toàn càng khó dự đoán.

Uống thảo dược thay nước lọc trong thời gian dài

Một ly trà hoặc nước thảo dược không giống với việc sử dụng cùng loại đó làm nguồn nước uống chính suốt cả ngày. Khi uống thay nước trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, tổng lượng các hợp chất từ cây mà cơ thể tiếp nhận có thể lớn hơn rất nhiều so với sử dụng thông thường.

Vì vậy, không nên mặc định một loại trà hoặc nước lá có thể uống không giới hạn chỉ vì chưa thấy khó chịu ngay sau khi dùng.

Phối nhiều loại với suy nghĩ càng nhiều càng tốt

Một loại được truyền miệng là tốt cho đường huyết, một loại tốt cho gan, thêm một loại “mát” và một loại được cho là bổ thận. Khi tất cả được nấu chung, người sử dụng rất khó biết tổng lượng hoạt chất đang uống và chúng có tương tác với nhau hay không.

Nếu sau đó xuất hiện bất thường, việc xác định loại nào liên quan cũng trở nên khó khăn hơn. Vì vậy, phối nhiều thảo dược không đồng nghĩa tác dụng sẽ cộng lại theo hướng có lợi.

Dùng thêm thảo dược mỗi khi xuất hiện một vấn đề sức khỏe mới

Đây là vòng lặp đáng lưu ý ở người thường xuyên tự chăm sóc sức khỏe bằng kinh nghiệm truyền miệng. Chẳng hạn, người bệnh đang điều trị đái tháo đường nghe rằng một loại lá giúp kiểm soát đường huyết nên tự uống thêm. Sau một thời gian, khi xét nghiệm gan hoặc thận có bất thường, người bệnh lại tìm thêm một loại cây được mách là “tốt cho gan” hoặc “bổ thận”.

Cách sử dụng này có thể khiến danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung và thảo dược ngày càng dài trong khi nguyên nhân của bất thường chưa được xác định. Nếu một chỉ số xét nghiệm thay đổi, điều cần làm trước tiên là tìm nguyên nhân và rà lại tất cả những gì đang sử dụng, thay vì tự động bổ sung thêm một loại thảo dược khác để xử lý.

Những ai cần thận trọng hơn khi uống thảo dược thường xuyên?

Người đã có bệnh thận, người lớn tuổi, người mắc nhiều bệnh mạn tính và người đang sử dụng nhiều thuốc cần thận trọng hơn khi dùng thảo dược thường xuyên. Cùng một sản phẩm nhưng mức độ an toàn có thể khác nhau tùy khả năng đào thải và tình trạng sức khỏe của từng người.

Người đã suy giảm chức năng thận

Khi chức năng thận giảm, khả năng xử lý và đào thải một số chất cũng có thể thay đổi. Một thành phần không gây vấn đề đáng kể ở người khỏe mạnh có thể tích tụ hoặc trở nên không phù hợp với người mắc bệnh thận.

Ngoài ra, một số trà và sản phẩm thảo dược có thể chứa đáng kể kali hoặc những thành phần cần được kiểm soát ở một số người bệnh thận. Vì vậy, không nên tự lựa chọn chỉ dựa trên quảng cáo “tốt cho thận”.

Người lớn tuổi và người đang dùng nhiều thuốc

Người lớn tuổi thường đồng thời điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, xương khớp hoặc những bệnh mạn tính khác. Nếu uống thêm nhiều loại thảo dược, số lượng thành phần cơ thể phải tiếp nhận và khả năng xảy ra tương tác cũng tăng lên.

Khi đi khám, người bệnh nên cho bác sĩ biết cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, thực phẩm bổ sung và những loại thảo dược đang sử dụng. Một bình nước nấu từ lá uống mỗi ngày cũng là thông tin đáng nói, không nên bỏ qua chỉ vì đó không phải thuốc Tây.

Người tăng huyết áp hoặc đái tháo đường

Đây là hai nhóm bệnh có liên quan chặt chẽ đến sức khỏe thận và người bệnh thường phải sử dụng thuốc lâu dài. Nếu muốn dùng thêm thảo dược để hỗ trợ đường huyết hoặc huyết áp, cần đặc biệt tránh tự ngưng thuốc hoặc tự tăng lượng thảo dược dựa trên kinh nghiệm của người khác.

Một loại cây phù hợp với người quen chưa chắc phù hợp với thuốc, bệnh nền và chức năng thận của chính mình.

Làm sao biết thảo dược đang ảnh hưởng đến chức năng thận?

Không thể chỉ dựa vào màu nước tiểu, số lần đi tiểu hoặc cảm giác cơ thể để biết chắc thảo dược có đang ảnh hưởng đến chức năng thận hay không. Một người vẫn có thể đi tiểu bình thường trong khi xét nghiệm đã xuất hiện bất thường.

Creatinine máu và mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) là những chỉ số thường được sử dụng để đánh giá khả năng lọc của thận. Xét nghiệm nước tiểu, trong đó có albumin niệu khi phù hợp, cũng có thể cung cấp thêm thông tin về tổn thương thận.

Nếu đang uống một hoặc nhiều loại thảo dược thường xuyên và xét nghiệm chức năng thận thay đổi, bạn nên ghi lại đầy đủ tên sản phẩm hoặc tên cây, lượng sử dụng và thời gian đã dùng để trao đổi với bác sĩ. Không nên tự kết luận nguyên nhân chắc chắn là thảo dược, nhưng cũng không nên giấu hoặc bỏ qua thông tin này khi tìm nguyên nhân.

Uống thảo dược thế nào để không làm hại thận?

Không có một liều lượng hoặc thời gian sử dụng chung được xem là an toàn cho tất cả thảo dược. Cách thận trọng hơn là biết rõ mình đang dùng gì, không tự tăng lượng, hạn chế phối nhiều loại và xem xét bệnh nền cũng như thuốc đang sử dụng.

Với những loại chỉ dùng như trà hoặc thức uống thông thường, không nên mặc định có thể nấu thật đặc hoặc uống thay nước lọc cả ngày. Với sản phẩm thành phẩm, cần đọc đầy đủ bảng thành phần thay vì chỉ nhìn tên thảo dược được in nổi bật trên mặt trước bao bì.

Nếu đang sử dụng thuốc điều trị dài ngày, đặc biệt khi có bệnh thận, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc nhiều bệnh nền cùng lúc, nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thảo dược thường xuyên.

Quan trọng hơn, khi xuất hiện một vấn đề sức khỏe mới hoặc chỉ số xét nghiệm bất thường, đừng vội tìm thêm một loại cây để “giải” tác dụng của loại đang uống. Xác định nguyên nhân trước sẽ giúp tránh vòng lặp dùng thêm thảo dược cho từng vấn đề mới phát sinh mà cuối cùng chính người dùng cũng không còn biết cơ thể đang tiếp nhận những gì.

Hỏi đáp thường gặp

Uống nước lá ổi hằng ngày có hại thận không?

Không thể kết luận cứ uống lá ổi hằng ngày là sẽ hại thận, nhưng cũng không nên xem nước lá ổi là thức uống có thể sử dụng không giới hạn. Nếu dùng với mục đích hỗ trợ đường huyết, đặc biệt khi đang uống thuốc đái tháo đường, nên trao đổi với người có chuyên môn thay vì tự tăng lượng hoặc uống kéo dài.

Uống nước lá xoài thường xuyên có hại thận không?

Chưa nên mặc định nước lá xoài an toàn để uống lâu dài chỉ vì đây là nguyên liệu tự nhiên. Nếu sử dụng thường xuyên với mục đích điều trị hoặc hỗ trợ một bệnh cụ thể, cần quan tâm đến lượng dùng, thuốc đang sử dụng và tình trạng gan thận thay vì uống theo kinh nghiệm truyền miệng.

Uống trà atiso hằng ngày có hại thận không?

Trà atiso ở lượng sử dụng thông thường không đồng nghĩa sẽ gây hại thận cho mọi người. Tuy nhiên, trà pha loãng, cao atiso cô đặc và sản phẩm phối nhiều thành phần không giống nhau. Người có bệnh thận hoặc đang dùng nhiều thuốc nên xem kỹ thành phần và hỏi người có chuyên môn nếu muốn dùng thường xuyên.

Uống thuốc nam lâu ngày có gây suy giảm chức năng thận không?

Có thể có nguy cơ, tùy thành phần, liều lượng, thời gian dùng và chất lượng bài thuốc. “Thuốc nam” gồm rất nhiều dược liệu khác nhau nên không thể đánh giá an toàn chỉ bằng tên gọi chung. Đặc biệt không nên dùng kéo dài một bài thuốc không rõ thành phần hoặc nguồn gốc.

Uống nhiều loại thảo dược cùng lúc có hại thận không?

Phối nhiều loại làm việc đánh giá liều lượng, tương tác và tác dụng phụ trở nên khó hơn. Không có nguyên tắc rằng nhiều thảo dược tốt khi dùng chung sẽ tạo ra hiệu quả tốt hơn. Người đang sử dụng thuốc hoặc có bệnh thận càng cần thận trọng.

Thảo dược tự nhiên có gây độc cho thận không?

Có thể. Một số hợp chất tự nhiên có khả năng gây tổn thương thận; ngoài ra còn có nguy cơ từ dùng quá liều, tương tác thuốc, nhầm nguyên liệu hoặc tạp chất. Vì vậy, “tự nhiên” mô tả nguồn gốc chứ không phải sự bảo đảm rằng sản phẩm hoàn toàn an toàn.

Người chức năng thận yếu có nên uống trà thảo mộc không?

Không nên tự chọn trà thảo mộc chỉ dựa trên lời quảng cáo “bổ thận” hoặc “thải độc”. Khi chức năng thận đã giảm, một số thành phần có thể tích tụ hoặc không phù hợp với chế độ điều trị. Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thận về loại cụ thể muốn sử dụng.

Đang uống thuốc Tây có nên uống thêm thảo dược không?

Có loại có thể dùng cùng nhưng cũng có loại có khả năng tương tác với thuốc, nên không thể trả lời chung cho tất cả thảo dược. Nếu phải dùng thuốc hằng ngày, hãy cung cấp tên thảo dược hoặc sản phẩm cụ thể cho bác sĩ, dược sĩ kiểm tra trước khi sử dụng thường xuyên.

Đi tiểu bình thường có nghĩa thảo dược không ảnh hưởng đến thận không?

Không. Việc vẫn đi tiểu bình thường không đủ để khẳng định chức năng thận hoàn toàn bình thường. Nếu có nguy cơ hoặc đang dùng thảo dược kéo dài, các xét nghiệm như creatinine, eGFR và xét nghiệm nước tiểu cung cấp thông tin hữu ích hơn.

Creatinine tăng trong thời gian uống thảo dược nên làm gì?

Không nên tự uống thêm một loại thảo dược khác để “bổ thận”. Hãy cung cấp cho bác sĩ danh sách tất cả thuốc, thực phẩm bổ sung và thảo dược đang dùng để tìm nguyên nhân. Creatinine tăng có nhiều nguyên nhân nên không thể tự kết luận chắc chắn do một loại thảo dược.

Ngừng uống thảo dược thì chức năng thận có phục hồi không?

Khả năng phục hồi phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ tổn thương. Một số tổn thương thận cấp có thể cải thiện khi nguyên nhân được xử lý, trong khi tổn thương mạn tính có thể không hồi phục hoàn toàn. Vì vậy, nếu xét nghiệm bất thường, nên được đánh giá thay vì chỉ ngưng sản phẩm rồi chờ.

Thảo dược được chiết xuất thành phẩm có hại thận không?

Không thể đánh giá chỉ dựa vào tên thảo dược chính trên sản phẩm. Dạng chiết xuất có thể có nồng độ hoạt chất khác nguyên liệu dùng thông thường và sản phẩm còn có thể chứa các thành phần phụ khác. Vì vậy, cần xem kỹ toàn bộ bảng thành phần, hàm lượng, hướng dẫn sử dụng và nguồn gốc sản phẩm.

Uống thảo dược có cần nghỉ một thời gian để thận đào thải không?

Không có quy định chung rằng uống thảo dược một thời gian phải nghỉ để thận “đào thải”. Việc có cần ngưng, dùng theo đợt hay có thể dùng lâu dài phụ thuộc vào từng loại thảo dược, liều lượng và sức khỏe người dùng. Nếu một loại có nguy cơ gây hại cho thận, nghỉ vài ngày rồi uống lại cũng không làm cách sử dụng đó trở nên an toàn.