Sâm Cát Cánh Có Tác Dụng Gì? Công Dụng Và Cách Dùng

Sâm cát cánh là cây gì?

Sâm cát cánh là tên gọi được dùng ở một số nơi cho củ/rễ cây cát cánh, có tên khoa học là Platycodon grandiflorus, thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae). Trong các tài liệu dược liệu, tên thường dùng là cát cánh hoặc kết cánh; phần rễ phơi hay sấy khô là bộ phận được sử dụng làm thuốc phổ biến.

Cát cánh vốn có nguồn gốc ở khu vực Đông Bắc Á và đã được đưa vào trồng tại Việt Nam từ những năm 1960. Hiện cây có thể được trồng ở một số vùng miền núi phía Bắc. Các nghiên cứu gần đây đã ghi nhận mẫu cát cánh tại Lào Cai và cát cánh trồng ở Na Hang, Tuyên Quang.

(Ảnh: Sâm Cát Cánh được thu hái từ vùng núi phía Bắc)

Cây cát cánh có hoa khá đặc trưng, màu tím hoặc tím xanh, khi nở tạo thành hình chuông rộng với 5 thùy giống ngôi sao. Phần nằm dưới đất là rễ củ màu trắng ngà, có rễ con mọc xung quanh. Đây cũng là phần dễ khiến người dân liên tưởng đến một số loại sâm và gọi là “sâm cát cánh”.

Tuy nhiên, cát cánh không phải nhân sâm, sâm Ngọc Linh hay đẳng sâm. Chữ “sâm” trong tên gọi dân gian không có nghĩa các dược liệu này cùng loài hoặc có tác dụng giống nhau.

Sâm cát cánh có tác dụng gì?

Tác dụng nổi bật nhất của cát cánh là hỗ trợ long đờm, giúp đờm dễ được tống ra ngoài; dược liệu cũng có lịch sử sử dụng lâu đời trong các trường hợp ho có đờm, đau họng và một số vấn đề đường hô hấp. Các nghiên cứu hiện đại còn ghi nhận nhiều hoạt tính khác, nhưng phần lớn chưa đủ để xem cát cánh là thuốc chữa những bệnh tương ứng.

Trong rễ cát cánh có nhiều nhóm chất như saponin triterpenoid, polysaccharide, flavonoid và acid phenolic. Trong đó, nhóm saponin, bao gồm các platycoside, được nghiên cứu nhiều về tác dụng đối với đờm và đường hô hấp.

Hỗ trợ long đờm, dễ khạc đờm hơn

Cát cánh có tác dụng long đờm và đây là một trong những công dụng có cơ sở rõ nhất của dược liệu này. Cách giải thích truyền thống và các nghiên cứu dược lý đều cho thấy các saponin trong cát cánh có liên quan đến việc tăng tiết dịch đường hô hấp, làm đờm đặc trở nên dễ tống ra ngoài hơn.

Đáng chú ý, một nghiên cứu của Viện Dược liệu và Viện Y học cổ truyền Quân đội sử dụng cát cánh trồng tại Na Hang, Tuyên Quang đã đánh giá trực tiếp tác dụng long đờm và giảm ho. Cao chiết cồn từ rễ cát cánh làm tăng tiết đờm rõ rệt trên chuột thực nghiệm ở hai mức liều được nghiên cứu.

Kết quả này khá phù hợp với kinh nghiệm sử dụng cát cánh lâu đời trong các trường hợp ho có nhiều đờm, đờm khó khạc, cảm giác vướng đờm ở cổ họng. Tuy nhiên, “long đờm” không đồng nghĩa với chữa được nguyên nhân gây ho. Viêm đường hô hấp, hen, viêm phế quản, viêm phổi và nhiều bệnh khác đều có thể gây ho, nhưng cách điều trị rất khác nhau.

Cát cánh có chữa bệnh đường hô hấp, bệnh phổi không?

Chưa nên xem cát cánh là thuốc tự điều trị các bệnh đường hô hấp hoặc bệnh phổi. Dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời cho ho, đờm, đau họng và đã có những nghiên cứu về tác dụng long đờm, chống viêm, giảm ho, nhưng mức độ bằng chứng khác nhau và phần lớn nghiên cứu hiện đại vẫn ở mức tế bào hoặc động vật.

Ngay cả tác dụng giảm ho cũng cần hiểu cho đúng. Một số nghiên cứu quốc tế trên động vật ghi nhận dịch chiết hoặc các thành phần của cát cánh có thể làm giảm phản xạ ho. Nhưng nghiên cứu trên cát cánh trồng tại Tuyên Quang vừa đề cập ở trên lại cho kết quả khá thú vị: rễ cát cánh làm tăng tiết đờm rõ rệt nhưng không làm giảm đáng kể số cơn ho trên mô hình thực nghiệm.

Điều này cho thấy không nên gom “long đờm” và “giảm ho” thành một tác dụng duy nhất. Với người đang có đờm đặc, việc đờm loãng và dễ khạc hơn có thể giúp đường thở dễ chịu hơn, nhưng không có nghĩa cát cánh đang chữa khỏi nguyên nhân gây ho.

Nếu mục đích của bạn là chăm sóc đường hô hấp và muốn tìm một loại nước phù hợp để sử dụng hằng ngày, không nhất thiết chỉ tập trung vào cát cánh. Tùy tình trạng ho, nhiều đờm, cổ họng thường xuyên khó chịu hay đơn giản là muốn chăm sóc sức khỏe hô hấp, lựa chọn cũng sẽ khác nhau. Mời bạn tham khảo bài viết Uống nước gì tốt cho phổi? để tìm hiểu những thức uống phù hợp và cách sử dụng trong từng trường hợp.

Bộ phận nào của cây cát cánh được sử dụng?

Rễ là bộ phận được sử dụng làm dược liệu phổ biến nhất và cũng là phần được nghiên cứu nhiều nhất của cây cát cánh. Rễ sau khi thu hoạch có thể được làm sạch, sử dụng tươi hoặc phơi, sấy khô để bảo quản và dùng dần.

(Ảnh: Hình ảnh rễ cây cát cánh)

Phần rễ thường có màu trắng ngà, hình trụ hoặc hơi thuôn, phía dưới phân thành các nhánh nhỏ. Khi phơi khô, rễ cứng hơn, mặt ngoài có những nếp nhăn dọc và dấu vết của các rễ con.

Ở một số vùng trồng cát cánh, người dân còn sử dụng thân, lá hoặc hoa để nấu nước uống, trong đó có kinh nghiệm dùng khi ho hoặc khó chịu đường hô hấp. Đây là kinh nghiệm sử dụng tại địa phương đáng ghi nhận, nhưng không nên lấy bằng chứng nghiên cứu trên rễ để khẳng định lá và hoa có tác dụng tương đương.

Thực tế, các tài liệu dược liệu cũng ghi nhận saponin có mặt ở thân, lá và hoa cát cánh. Tuy nhiên, rễ vẫn là bộ phận được chuẩn hóa thành dược liệu và có nhiều dữ liệu về công dụng, liều dùng hơn. Vì vậy, nếu mua “sâm cát cánh” để sử dụng như một dược liệu, cần biết rõ mình đang mua củ/rễ hay những phần khác của cây.

Sâm cát cánh được dùng như thế nào?

Củ cát cánh thường được làm sạch, thái lát rồi phơi hoặc sấy khô để sắc, nấu nước hoặc hãm uống; ở một số nước Đông Á, rễ cát cánh còn được chế biến thành thực phẩm. Cách dùng cần phân biệt giữa việc dùng như một món ăn, một loại nước uống thông thường và dùng với mục đích chữa bệnh.

Trong tài liệu dược liệu Việt Nam, cát cánh khô thường được dùng dưới dạng thuốc sắc. Liều dùng được ghi nhận phổ biến khoảng 3–9 g dược liệu khô mỗi ngày. Đây là liều của rễ cát cánh làm dược liệu, không phải hướng dẫn quy đổi tùy ý sang củ tươi, cao chiết, bột cô đặc hoặc những sản phẩm phối hợp.

Trong đời sống, một số người thái củ cát cánh thành lát mỏng, phơi hoặc sấy khô rồi dùng một ít để hãm nước như trà. Cách dùng này thuận tiện hơn sắc thuốc, nhưng nếu mục đích là điều trị ho hoặc một bệnh đường hô hấp cụ thể thì không nên tự tăng lượng với suy nghĩ uống càng đặc sẽ càng nhanh khỏi.

Rễ cát cánh cũng là một loại thực phẩm khá quen thuộc ở Hàn Quốc và một số vùng Đông Bắc Á. Củ có thể được chế biến thành món ăn, đồ muối hoặc các sản phẩm thực phẩm khác. Điều này cũng giải thích vì sao cát cánh vừa xuất hiện trong các tài liệu dược liệu, vừa được sử dụng trong ẩm thực.

Uống sâm cát cánh hằng ngày có tốt không?

Không nên mặc định uống sâm cát cánh hằng ngày sẽ càng tốt chỉ vì đây là dược liệu tự nhiên và có chữ “sâm” trong tên gọi. Một lượng nhỏ được dùng như thực phẩm hoặc nước uống khác với việc dùng liên tục ở liều dược liệu để chữa bệnh.

Ở một số nơi, người dân có thói quen thái cát cánh khô rồi hãm một ít uống như trà. Nếu cơ thể dung nạp tốt, cách dùng thực phẩm này không nhất thiết có vấn đề. Tuy nhiên, hiện không có cơ sở để khẳng định một người khỏe mạnh cần uống cát cánh mỗi ngày để “bồi bổ” hoặc uống càng lâu thì sức khỏe càng tốt.

Cát cánh chứa saponin và chính nhóm chất này góp phần tạo nên nhiều hoạt tính dược lý của rễ. Nhưng dùng nhiều không đồng nghĩa tác dụng sẽ tăng tương ứng. Tài liệu dược liệu Việt Nam ghi nhận một số người có thể bị nôn sau khi uống và cần thận trọng ở người bị loét dạ dày, ruột.

Nếu chỉ muốn thưởng thức như một loại trà dược liệu, nên dùng vừa phải và không cần pha thật đặc. Nếu uống vì ho, đờm hoặc một vấn đề sức khỏe kéo dài, điều quan trọng hơn là tìm nguyên nhân thay vì duy trì cát cánh trong nhiều tháng rồi chờ bệnh tự hết.

Ai không nên tự ý dùng sâm cát cánh?

Người đang có bệnh đường hô hấp nặng, người bị loét dạ dày – ruột hoặc xuất hiện buồn nôn, khó chịu sau khi uống không nên tự dùng nhiều cát cánh kéo dài. Với phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người đang dùng nhiều thuốc điều trị, cũng nên hỏi người có chuyên môn trước khi dùng cát cánh như một dược liệu thường xuyên.

• Người ho kéo dài, khó thở hoặc nghi mắc bệnh phổi: Không nên chỉ uống cát cánh để theo dõi tại nhà vì ho và đờm có thể xuất phát từ nhiều bệnh cần được chẩn đoán.
• Người đang bị loét dạ dày, ruột: Cát cánh chứa saponin và tài liệu dược liệu có khuyến cáo thận trọng ở nhóm này.
• Người uống vào bị buồn nôn hoặc nôn: Nên giảm hoặc ngừng sử dụng thay vì tiếp tục uống vì nghĩ cơ thể chưa quen với dược liệu.
• Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: Không nên tự dùng kéo dài ở liều dược liệu khi chưa được người có chuyên môn hướng dẫn.
• Trẻ nhỏ: Nếu trẻ ho, nhiều đờm hoặc đau họng, nên xác định nguyên nhân và sử dụng cách điều trị phù hợp thay vì tự áp dụng liều dùng của người lớn.

Cũng cần cẩn thận với các sản phẩm được gọi chung là “sâm cát cánh” nhưng không ghi rõ tên cây, bộ phận sử dụng và nguồn gốc. Tên gọi dân gian giữa các vùng có thể khác nhau; biết chính xác mình đang dùng loại cây nào quan trọng hơn việc sản phẩm được gọi là “sâm”.

Cách nhận biết sâm cát cánh

Cát cánh có thể nhận biết khá rõ khi còn nguyên cây nhờ hoa tím hình chuông rộng, còn phần được gọi là “sâm cát cánh” thường là rễ củ màu trắng ngà, thuôn dài và có nhiều rễ con. Tuy nhiên, chỉ nhìn một củ đã cắt hoặc phơi khô thì việc nhận dạng sẽ khó hơn.

(Ảnh: Hình ảnh nhận dạng cây cát cánh)

Cát cánh là cây thân thảo sống nhiều năm. Lá mọc trên thân, mép lá có răng cưa. Hoa khá lớn, thường có màu tím xanh; khi nở, 5 thùy hoa xòe ra tạo hình giống một ngôi sao. Nụ chưa nở phồng lên như một chiếc chuông hoặc quả bóng nhỏ, vì vậy trong tiếng Anh cây còn được gọi là “balloon flower”.

Phần rễ nằm dưới đất phát triển thành củ. Củ tươi thường có màu trắng hoặc trắng ngà, phía trên to hơn và nhỏ dần xuống dưới, xung quanh có nhiều rễ nhỏ. Sau khi làm sạch và phơi khô, bề mặt rễ xuất hiện rõ hơn các nếp nhăn dọc.

Với người ở vùng đồng bằng ít gặp cây cát cánh tươi, không nên nhận biết chỉ dựa vào việc “củ trắng, có nhiều rễ giống sâm”. Nhiều loại rễ dược liệu có hình dáng tương tự. Nếu mua để sử dụng, nên ưu tiên nơi có thể xác định được tên cây, vùng trồng và bộ phận dược liệu.

Khi nào không nên lạm dùng uống cát cánh?

Nên đi khám nếu ho kéo dài, khó thở, đau ngực, sốt cao, ho ra máu hoặc tình trạng đờm bất thường không cải thiện. Cát cánh có thể hỗ trợ long đờm nhưng không thay thế việc chẩn đoán nguyên nhân gây ho.

Ho do cảm lạnh thông thường khác với viêm phế quản, hen, viêm phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay các bệnh lý khác. Nếu chỉ dựa vào cảm giác “có đờm nên uống cát cánh” thì có thể bỏ qua bệnh cần điều trị.

Người lớn tuổi, người có bệnh tim phổi từ trước hoặc người đang yếu mà xuất hiện khó thở, thở nhanh, đau tức ngực nên được kiểm tra sớm. Với ho ra máu, khó thở nhiều hoặc tím tái, cần được hỗ trợ y tế ngay thay vì tiếp tục thử các loại nước dược liệu tại nhà.

Hỏi đáp thường gặp

Sâm cát cánh và cát cánh có phải cùng một loại không?

Trong bối cảnh tên gọi được đề cập trong bài này, “sâm cát cánh” là cách gọi củ/rễ cây cát cánh ở một số nơi, còn tên thường dùng trong tài liệu dược liệu là cát cánh hoặc kết cánh. Khi mua, vẫn nên kiểm tra tên khoa học và nguồn gốc để tránh nhầm với một loại cây khác cũng được địa phương gọi là “sâm”.

Sâm cát cánh có phải nhân sâm không?

Không. Cát cánh và nhân sâm là hai loài thực vật khác nhau và không nên suy ra công dụng của nhân sâm cho cát cánh chỉ vì cùng có chữ “sâm” trong tên gọi dân gian.

Sâm cát cánh có trị ho không?

Cát cánh được sử dụng lâu đời trong các bài thuốc cho ho và đờm, nhưng không nên hiểu là uống cát cánh sẽ chữa được mọi nguyên nhân gây ho. Nghiên cứu trên cát cánh trồng tại Tuyên Quang ghi nhận tác dụng long đờm rõ rệt trên động vật nhưng không thấy tác dụng giảm ho đáng kể trong cùng mô hình nghiên cứu.

Cát cánh có giúp long đờm không?

Có bằng chứng thực nghiệm cho thấy rễ cát cánh có tác dụng hỗ trợ long đờm. Các saponin trong cát cánh có liên quan đến tăng tiết dịch đường hô hấp, giúp đờm bớt đặc và dễ tống ra ngoài hơn.

Cát cánh có trị bệnh phổi được không?

Không nên dùng cát cánh để tự điều trị bệnh phổi. Cát cánh có tác dụng hỗ trợ long đờm và được sử dụng trong y học cổ truyền cho một số trường hợp ho, nhiều đờm, khó khạc đờm, nhưng điều đó không có nghĩa dược liệu này chữa được viêm phổi, viêm phế quản mạn, hen, COPD, lao phổi hay các bệnh lý khác ở phổi. Nếu ho kéo dài, khó thở, đau ngực, sốt, ho ra máu hoặc thường xuyên có nhiều đờm, cần xác định nguyên nhân và điều trị bệnh; cát cánh nếu sử dụng chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ phù hợp với từng trường hợp.

Lá và hoa cát cánh có nấu nước uống được không?

Ở một số vùng, người dân có kinh nghiệm dùng lá, hoa hoặc phần trên mặt đất của cây để nấu nước uống. Tuy nhiên, phần được dùng làm dược liệu phổ biến và có nhiều nghiên cứu hơn vẫn là rễ cát cánh; không nên lấy tác dụng đã chứng minh trên rễ để khẳng định lá và hoa có hiệu quả tương tự.

Sâm cát cánh có ngâm rượu được không?

Có nơi sử dụng rễ cát cánh để ngâm rượu theo kinh nghiệm dân gian, nhưng đây không phải cách dùng cần thiết để nhận được tác dụng long đờm của cát cánh. Rượu cũng không làm cát cánh trở thành một loại “sâm bổ”, và người không nên uống rượu không nên chọn cách sử dụng này chỉ vì muốn dùng dược liệu.

Có thể uống sâm cát cánh hằng ngày không?

Có thể dùng một lượng nhỏ như thực phẩm hoặc nước uống nếu cơ thể dung nạp tốt, nhưng không có cơ sở để cho rằng người khỏe mạnh cần uống cát cánh mỗi ngày để bồi bổ. Nếu dùng ở liều dược liệu hoặc dùng để xử lý ho, đờm kéo dài, nên xác định rõ mục đích và nguyên nhân của triệu chứng.

Cát cánh tươi và cát cánh khô loại nào tốt hơn?

Không thể kết luận loại nào tốt hơn cho mọi mục đích. Cát cánh khô thuận tiện bảo quản, dễ định lượng và là dạng thường được sử dụng trong tài liệu dược liệu; củ tươi lại được dùng làm thực phẩm ở một số nơi. Khi dùng với mục đích chữa bệnh, dạng dược liệu và liều sử dụng quan trọng hơn việc chỉ so sánh tươi với khô.